Gegoochel met zwemwater
Door Wout Smit
Nederlanders zijn verzot op water. Dat treft, want volgens de Europese Commissie heeft Nederland ook nog eens het schoonste zwemwater in Europa. Maar is het water echt wel zo fraai? Of is het zo dat schoon voor de ene instantie vuil is voor de andere?
Eindelijk zon met tropische temperaturen. Ideale omstandigheden voor een frisse duik. Zo denken meer bezoekers aan de Zevenhuizerplas ten noorden van Rotterdam er over.
`De waterkwaliteit in deze zandwinplas is doorgaans opvallend goed', staat er op het informatiebord. Voldaan over onze keuze besluiten we hier met de kinderen de dag door te brengen. Maar wanneer we ons op het gazon willen installeren ontdekken we toevallig nog een ander bord: `Zwemmen ontraden. Waarschuwing. Hier zwemmen kan gezondheidsklachten geven. Neem geen risico.'
Verbaasd kijken we om ons heen. De Zevenhuizerplas bruist van het leven. Kinderen spatteren en spetteren naar hartelust. Jongelui stoeien in het water. En zelfs volwassen mensen laten zich door de waarschuwing niet weerhouden.
,,Ik heb het bord niet eens gezien'', bekent een zwemmer. ,,Vroeger dook ik in Rotterdam altijd de rivier in. Daar ben ik ook nooit ziek van geworden.''
Uit een telefoontje met de zwemwaterlijn blijkt dat de provincie Zuid-Holland in april al een negatief zwemadvies heeft afgegeven voor de Zevenhuizerplas. Bij onderzoek van watermonsters werd een zeer hoge concentratie aan rode algen vastgesteld. Deze kunnen klachten zoals overgeven, darmklachten, hoofdpijn en huidirritatie veroorzaken.
Eind maart, toen het nog veel te koud was voor mensen om te zwemmen, waren er al meldingen over zieke honden. Het Hoogheemraadschap van Schieland onderzoekt de kwaliteit van het water in de Zevenhuizerplas regelmatig. Bij de laatste controle, op de dag voor ons bezoek, bleek dat het water op zich goed is, maar dat de hoeveelheid rode algen nog steeds te hoog is.
Om de risico's voor het zwemmen in open water te beperken adviseren de provincies zwemgelegenheden te bezoeken die bij hen `onder controle' staan. Elk jaar geven zij een zwemfolder uit met dit soort locaties en hun voorzieningen. In het zwemseizoen wordt het water om de veertien dagen onderzocht. Voldoet de waterkwaliteit niet, dan kan de provincie het zwemmen ontraden of zelfs een zwemverbod instellen.
Vorig jaar ontraadde de provincie Zuid-Holland het zwemmen in de Klinkenbergerplas (Warmond), Dobbeplas (Nootdorp), Krammer (Oude-Tonge), Volkerak (Ooltgensplaat) en Kralingseplas (Rotterdam) in verband met blauwwieren. Toch was het water op zich van goede kwaliteit.
De zwemgelegenheden die bij de provincies onder controle staan, vallen onder verschillende wetten. Een daarvan is de Wet Hygiëne en Veiligheid Badinrichtingen en Zwemgelegenheden (WHVBZ) uit 1984. De kwaliteitseisen die daarin aan het zwemwater worden gesteld, zijn gebaseerd op een verouderde Europese richtlijn uit 1976.
De Europese Commissie werkt aan een modernisering van deze richtlijn, omdat het oude stelsel van (bacteriologische) normen minder garantie biedt tegen gezondheidsklachten. Door strengere eisen te stellen aan de kwaliteit van het zwemwater kan bijvoorbeeld het risico op maagdarminfecties worden teruggebracht van 15 tot 5 procent.
De herziening zal naar verwachting ingrijpende gevolgen hebben. De kans op overschrijdingen van de normen worden groter. Dat kan leiden tot meer negatieve zwem adviezen en zwemverboden. Kortom, de nieuwe richtlijn kan ertoe leiden dat er minder mogelijkheden zijn om te zwemmen.
Een ontwikkeling in deze richting was onlangs te zien bij de toekenning van de Blauwe Vlag, een internationaal keurmerk voor schone en veilige stranden. De ANWB, die de activiteiten rond de Blauwe Vlag in Nederland coördineert, beoordeelde de kandidaten volgens de nieuwste richtlijnen van de Europese Commissie. Het resultaat? Julianadorp, Callantsoog, Groote Keeten, Sint Maartenszee, Petten, Noordwijk en Goedereede raakten hun milieuonderscheiding kwijt, doordat de verontreiniging van het zeewater vorig jaar de streefwaarden ver overschreed.
Door de overvloedige regenval liepen de riolen over en werden er grote hoeveelheden ongezuiverd afvalwater naar zee afgevoerd. In dit water wemelde het van ziekmakende fecale streptococcen, afkomstig van menselijke en dierlijke uitwerpselen.
Toch voldeed dit water volgens de oude richtlijn wel aan de normen, zodat dankzij de EU alle badplaatsen langs de kust zich nu toch op de borst kunnen kloppen en alsnog kunnen roepen dat zij schoon zwemwater hebben.
Toen de ANWB in februari alarm sloeg, erkende de overheid overigens dat een aantal locaties niet aan de toekomstige EU-normen voldoet tenzij er ingrijpende maatregelen worden genomen om te voorkomen dat bij regenval ongezuiverd afvalwater in sloten, kanalen en meren terechtkomt.
Het zwemwaterrapport van de Europese Unie en de toekenning van de Blauwe Vlag zijn gebaseerd op de watermetingen van het afgelopen jaar. M. Smeets, regiodirecteur van de VVV Noordwijk/Katwijk, vindt dat een zwak punt. ,,Het zegt niets over de huidige situatie. Je houdt er een schijn van veiligheid mee op.''
Daar komt nog bij dat het Europese Hof van Justitie Nederland vorig jaar heeft veroordeeld wegens onjuiste controles van het zwemwater en het niet voldoen aan de Europese normen. Uit een inventarisatie van het RIZA (Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling) over de afgelopen vijf jaar blijkt dat bij een aantal locaties de grenswaarden in de Europese zwemwaterrichtlijn vaker zijn overschreden. Meestal ging het om een overschrijding op slechts één meetdatum. In sommige gevallen werd er een of meerdere jaren niet gerapporteerd over een locatie.
De meeste overschrijdingen doen zich voor in Noord- en Zuid-Holland. Hier is ook het meeste zwemwater, zodat de kans op overschrijdingen hier ook groter is.De provincie Zuid-Holland heeft vorig jaar 14 maal een grotere hoeveelheid ongewenste stoffen in het water aangetroffen dan volgens de norm was toegestaan. Het jaarverslag meldt dat in vrijwel alle gevallen, conform de afspraken tussen de provincie en waterkwaliteitbeheerders, een herbemonstering is uitgevoerd. Dat is echter niet gebeurd binnen de afgesproken termijn van drie dagen.
In principe zouden overschrijdingen moeten resulteren in afsluitingen, maar dit gebeurt in Nederland zelden.
Zwemverboden komen vaker voor om andere redenen, zoals de aanwezigheid van schadelijke blauwalgen. Het wonderlijke is dat de huidige Europese richtlijn de controle op dit soort bacteriën niet verplicht stelt, terwijl de gevolgen ernstiger kunnen zijn dan door fecale verontreiniging. De provincies letten daar overigens wel op.
De Gezondheidsraad vindt dat bij fecale verontreiniging, `gezien de mindere ernst van het effect', met een negatief zwemadvies kan worden volstaan. Blauwalgen rechtvaardigen eerder een zwemverbod, omdat er soorten zijn die gif produceren.
De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert de grens voor een acceptabele hoeveelheid blauwalgen in het zwemwater te leggen bij 20 microgram per liter. Mocht deze advieswaarde van kracht worden, dan is in een groot aantal wateren een overschrijding te verwachten, zo voorspelt de Gezondheidsraad. Blauwalgen komen algemeen voor in Nederland behalve in wateren met een sterke doorstroming, zoals rivieren.
De zwemgelegenheden die `onder controle' staan van de provincie worden alleen in het zomerseizoen onderzocht. Behalve zwemmers zijn er ook nog andere recreanten op en in het water actief, zoals duikers en surfers. Hun seizoen duurt langer. Het is de bedoeling dat de nieuwe zwemwaterrichtlijn in deze tekortkoming voorziet. Tot die tijd blijft het water ook voor hen een duik in het onzekere.